Luchtdicht bouwen : uitvoeringstechnieken voor lichte constructies 2007/03.09

Het belang van de luchtdichtheid bij het ontwerp en de uitvoering van lichte bouwcomponenten hoeft geen betoog meer. Toch blijkt uit de praktijk dat het niet eenvoudig is om de perfecte luchtdichtheid van daken en houtskeletbouwwanden te waarborgen. In dit artikel wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende niveaus van luchtdichtheid en stellen we een aantal ontwerp- en uitvoeringsprincipes voor waarmee het mogelijk is het gewenste dichtheidsniveau te behalen.

1. Belang van de luchtdichtheid van gebouwen

Zoals we reeds vermeldden in het artikel 'Voor hellende daken met een betere luchtdichtheid' (WTCB-Dossiers 2005/4.10) is de luchtdichtheid van gebouwen in meer dan één opzicht essentieel :
  • ze draagt bij tot de beperking van het energieverbruik en tot de verzekering van het comfort van de gebruikers
  • ze vermijdt dat de goede werking en het beheersysteem van de ventilatie verstoord zouden worden door ongecontroleerde luchtlekken
  • ze zorgt voor een verbetering van de akoestische isolatie ten opzichte van luchtgeluid.
Om de goede luchtdichtheid van lichte constructies te waarborgen, dient men echter toe te zien op de kwaliteit van de uitvoering van de voegen en de aansluitingen. Verder is het belangrijk dat het luchtscherm geen doorboringen en beschadigingen vertoont. In dergelijke constructies moet het luchtscherm doorgaans ook de dampdichtheid waarborgen.

2. Niveaus van luchtdichtheid

Bij de doorsnee bouwprojecten blijft de goede afdichting van de gebouwschil, zowel wat het ontwerp als de uitvoering betreft, vaak nog een dode letter. Het is dan ook geen toeval dat de defaultwaarde voor de gebouwluchtdichtheid bij de bepaling van het E-peil in het kader van de EPR in Vlaanderen vastgelegd werd op 12 m³/h.m², wat een vrij ongunstige waarde is.

Om op een pragmatische wijze om te gaan met de luchtdichtheidsproblematiek binnen de actuele context, kan het nuttig zijn een onderscheid te maken tussen verschillende niveaus van luchtdichtheid :
  • basisluchtdichtheid : dit niveau, dat men tegenwoordig nog te vaak aantreft, zou moeten verdwijnen, gelet op het huidige streven naar duurzaam en energiezuinig bouwen

  • verzorgde luchtdichtheid :
    • het streefdoel voor elk gebouw
    • haalbaar met redelijke inspanningen en een geringe meerkost ten opzichte van de courante bouwpraktijk
    • vereist voldoende aandacht bij het ontwerp en de uitvoering en een goede coördinatie van de werken
    • noodzaakt een goede keuze van het onderdak en het dampscherm

  • hoogwaardige luchtdichtheid :
    • haalbaar mits een aanzienlijke meerkost ten opzichte van de courante bouwpraktijk
    • noodzakelijk in de volgende gevallen :
      • indien er een hoog risico op vochtproblemen bestaat omdat er een vochtig binnenklimaat heerst en/of door de aanwezigheid van een relatief dampdicht onderdak
      • indien er een mechanisch ventilatiesys­teem met warmterecuperatie toegepast wordt
      • indien men het energieverbruik van het gebouw drastisch wenst te beperken (bv. bij passiefhuizen).
Hierna gaan we dieper in op de ontwerp- en uitvoeringsprincipes waarmee het mogelijk is het gewenste dichtheidsniveau te behalen.

3. Ontwerp- en uitvoeringsprincipes

Het beschermde volume van het gebouw (d.w.z. alle ruimten die normaalgesproken bewoond en/of verwarmd worden) zou omhuld moeten zijn door een ononderbroken luchtdichte laag. De toevoer van verse lucht en de afvoer van vervuilde lucht zouden enkel mogen gebeuren via een ventilatiesysteem dat speciaal hiervoor voorzien werd. Ter hoogte van het dak en/of de aanwezige wanden dient men bijgevolg bijzondere aandacht te besteden aan de behandeling van alle plaatselijke onderbrekingen van het luchtscherm.

Het is dan ook erg belangrijk om repetitieve punctuele en lineaire lekken (bv. doorboringen van het luchtscherm door de vloerbalken, aansluiting tussen het luchtscherm en de nokbalk) te vermijden en te letten op de goede afwerking van de volgende details :
  • de aansluiting tussen de banen of platen van het luchtscherm
  • al dan niet onvermijdelijke perforaties van het luchtscherm (bv. ter hoogte van de verschillende leidingen).

3.1. Aansluiting tussen de banen of platen van het luchtscherm

Om
Afb. 1 Voorbeeld van de aansluiting met dubbelzijdige kleefband tussen de banen van een luchtscherm.
Afb. 1 Voorbeeld van de aansluiting met dubbelzijdige kleefband tussen de banen van een luchtscherm.
een verzorgde luchtdichtheid te waarborgen, dienen de aansluitingen tussen de banen of platen van het luchtscherm afgesloten te worden volgens de aanwijzingen van de fabrikant. Dit moet gebeuren met behulp van voorgeschreven producten, waarvan de duurzaamheid buiten kijf staat.

De banen en platen kunnen onderling op verschillende wijzen verbonden worden. De overlapping dient echter steeds minstens 50 mm te bedragen. De courantste oplossingen zijn :
  • gebruik van enkelzijdige of dubbelzijdige kleefband (zie afbeelding 1)
  • afdichting met een kit, indien nodig aangevuld door een klemlat (bv. om onthechting tijdens een pressurisatieproef te vermijden).
Indien men een hoogwaardig luchtdichtheidsniveau wenst te bereiken, is het aanbevolen te werken op een stijve, doorlopende ondergrond (bv. plaatmateriaal).

3.2. Repetitieve punctuele en lineaire lekken

Indien de isolatie in de dikte van de kepers wordt aangebracht, kan het voorkomen dat het lucht- en dampscherm op verschillende plaatsen onderbroken wordt (ter hoogte van de dakvoet, de aansluitingen met of tussen de binnenmuren, de topgevel, de gordingen, de nokbalk, …). In afbeelding 2 geven we een mogelijke oplossing aan voor de correcte afdichting van de aansluiting tussen een dakvlak en een topgevel. Indien men een verzorgde luchtdichtheid wil verzekeren, kan de aansluiting afgeplakt worden met eenzijdige kleefband (afbeelding 2A) of gedicht met een kitvoeg. Om te zorgen voor een hoogwaardige luchtdichtheid ter hoogte van een dergelijke aansluiting, dient men gebruik te maken van sys­temen die speciaal hiervoor ontwikkeld werden (bv. een inpleisterbare randstrook, zie afbeelding 2B).

Afb. 2 Aansluiting tussen een dakvlak en een topgevel.
A. Mogelijke oplossing ter verzekering van een verzorgde luchtdichtheid B. Mogelijke oplossing ter verzekering van een hoogwaardige luchtdichtheid
A. Mogelijke oplossing ter verzekering van een verzorgde luchtdichtheid B. Mogelijke oplossing ter verzekering van een hoogwaardige luchtdichtheid
1. Luchtscherm
2. Eenzijdige kleefband
3. Inpleisterbare randstrook
4. Lat
5. Keper of spantbeen
6. Isolatie
7. Gipskartonplaat
8. Houten plaatmateriaal
9. Leidingspouw
10. Pleisterwerk
11. Metselwerk

Om de continuïteit van het luchtscherm ter hoogte van de nok of de gordingen te waarborgen, kan men tijdens de plaatsing van het timmerwerk een extra strook luchtscherm (bv. PE-folie) aanbrengen tussen de nokbalk en de kepers of tussen de gordingen en de kepers (afbeelding 3), die vervolgens aangesloten wordt op het luchtscherm van het dakvlak.

Afb. 3 PE-folie, aangebracht tijdens de plaatsing van het timmerwerk. Afb. 4 Leiding­spouw langs de binnenzijde van het luchtscherm.
Afb. 3 PE-folie, aangebracht tijdens de plaatsing van het timmerwerk. Afb. 4 Leiding­spouw langs de binnenzijde van het luchtscherm.

Ter verzekering van een hoogwaardige luchtdichtheid is tevens een goede coördinatie tussen de verschillende aannemers onontbeerlijk en moet gebruik gemaakt worden van de best beschikbare bouwmaterialen en -technieken.

3.3. Perforaties van het luchtscherm

De integratie van rookgasafvoer- en ventilatiepijpen in het dak of de muren, of het voorzien van inbouwspots en dergelijke, kan aanleiding geven tot perforaties in het luchtscherm. Lekken tengevolge van deze doorboringen kunnen tot een minimum beperkt worden door de bundeling van de buisdoorvoeren, of deels vermeden, door het voorzien van leidingspouwen langs de binnenzijde van het luchtscherm (afbeelding 4).

Om een verzorgde luchtdichtheid te waarborgen, worden de doorboringen afgedicht met een soepele kleefband die verenigbaar is met het gebruikte luchtscherm (afbeelding 5A). Ter verzekering van een hoogwaardige luchtdichtheid is het daarentegen aanbevolen gebruik te maken van geprefabriceerde moffen met aangepaste afmetingen (afbeelding 5B).

Afb. 5 Buisdoorvoer.
A. Mogelijke oplossing ter verzekering van een verzorgde luchtdichtheid B. Mogelijke oplossing ter verzekering van een hoogwaardige luchtdichtheid
A. Mogelijke oplossing ter verzekering van een verzorgde luchtdichtheid B. Mogelijke oplossing ter verzekering van een hoogwaardige luchtdichtheid
1. Luchtscherm
2. Eenzijdige kleefband
3. Buis
4. Isolatie
5. Mof

4. Besluit

Het streven naar luchtdicht bouwen is aan het uitgroeien tot een must. Deze evolutie vergt echter een ingrijpende mentaliteitswijziging bij de ontwerpers en uitvoerders. Lettend op de meerkost die ermee gepaard gaat, worden de technieken om een hoogwaardige luchtdichtheid te bereiken tegenwoordig slechts zelden toegepast. Daarom kan het nuttig zijn een onderscheid te maken tussen verschillende niveaus van luchtdichtheid en voor alle nieuwbouwprojecten een verzorgde luchtdichtheid na te streven.


F. Dobbels, ir.-arch., technologisch adviseur, TD 'Duurzame uitvoeringstechnieken voor daken en lichte buitenwanden', WTCB